Αντικύθηρα και Αρχιμήδης: ένα συνέδριο στις Συρακούσες

Το θέμα

Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων γεννιέται στον ελληνικό κόσμο του 2ου αιώνα π.Χ., σε μια εποχή που η κληρονομιά του Αρχιμήδη — το μηχανικό πλανητάριο για το οποίο μιλούν ο Κικέρων και άλλοι συγγραφείς — ήταν ακόμη ζωντανή. Οι Συρακούσες είναι ο φυσικός τόπος για να συζητηθεί αυτός ο δεσμός: τι γνωρίζουμε για τη συρακούσια παράδοση των πλανηταρίων, τι λένε οι πηγές και τι λένε οι τομογραφίες του ευρήματος.

Συρακούσες: Αρχιμήδης, Φειδίας και η αστρονομική παράδοση

Ο Αρχιμήδης (Συρακούσες, περ. 287 – 212 π.Χ.) ήταν γιος του αστρονόμου Φειδία: το αναφέρει ο ίδιος στον Ψαμμίτη, όπου παραθέτει την εκτίμηση του πατέρα του για τη φαινόμενη διάμετρο του Ήλιου δίπλα σε εκείνη του Ευδόξου. Ο Κικέρων (De re publica I, 21–22· Tusculanae I, 63) περιγράφει τη σφαίρα που κατασκεύασε ο Αρχιμήδης και που μεταφέρθηκε στη Ρώμη από τον Μάρκελλο μετά την άλωση των Συρακουσών το 212 π.Χ.: μια συσκευή που αναπαρήγε τις κινήσεις του Ήλιου, της Σελήνης και των πέντε πλανητών. Ο Πάππος μνημονεύει ένα χαμένο έργο του, το Περὶ σφαιροποιίας. Πριν από αυτόν, οι αρχαίες πηγές αποδίδουν σε δύο Συρακούσιους, τον Ικέτα και τον Έκφαντο, την ιδέα της περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της.

Οι Συρακούσες είναι έτσι, τον 3ο αιώνα π.Χ., το επίκεντρο της ελληνικής μηχανικής αστρονομίας: ο τόπος όπου ένα μοντέλο του ουρανού γίνεται μηχανή που υπολογίζει. Ο δεσμός με τον μηχανισμό των Αντικυθήρων περνά και από το ημερολόγιό του: τα ονόματα των μηνών που είναι χαραγμένα στη μετωνική κλίμακα ανήκουν στην κορινθιακή οικογένεια, στην οποία ανήκαν οι Συρακούσες (Freeth, Jones, Steele & Bitsakis, Nature 2008)· η ακριβής γεωγραφική απόδοση συζητείται (ο Iversen 2017 προτείνει την Ήπειρο).

Στην έκθεσή του ο Ξενοφών Μουσάς ακολουθεί την ηπειρωτική ταύτιση και παρατηρεί ότι το ημερολόγιο αυτό έχει επτά κοινά ονόματα μηνών με τις Συρακούσες και το Ταυρομένιο, καθώς και με τον Βουθρωτό, την Κέρκυρα και την Αμβρακία. Πρόκειται για τεκμηριωμένο δεσμό ανάμεσα στον Μηχανισμό και τις ελληνικές πόλεις της Σικελίας, ανεξάρτητο από το ζήτημα του Αρχιμήδη. Βλ. Η έκθεση.

Προβλεπόμενο πρόγραμμα

• Ο μηχανισμός μέσα από τα δεδομένα του: τι είναι μετρημένο και τι ανακατασκευασμένο.
• Ζωντανή επίδειξη του υπολογιστή και του τρισδιάστατου μοντέλου, με την ανεπτυγμένη όψη.
• Ο Αρχιμήδης και τα αρχαία πλανητάρια: οι φιλολογικές πηγές και το πρόβλημα της μετάδοσης.
• Παρουσίαση της έρευνας του έργου και της πορείας προς μια κατασκευάσιμη έκδοση.
• Συνεδρία για σχολεία και κοινό: ερωτήσεις, πειράματα με τις εκλείψεις και τον ουρανό των Συρακουσών.

Ομιλητές

Πρόγραμμα και ομιλητές: σε προετοιμασία.

Για συμμετοχή ή πρόταση ομιλίας

Γράψτε στο info@antikytheramechanism.app ή χρησιμοποιήστε τη φόρμα στη σελίδα Συμμετοχή, επιλέγοντας το πλησιέστερο ενδιαφέρον.